โครงการอักษรอีสาน

โครงการอักษรอีสาน เป็นโครงการพัฒนาการรองรับอักษรอีสานในคอมพิวเตอร์ โดยอ้างอิงตามมาตรฐานยูนิโค้ด ใช้เทคโนโลยีฟอนต์สำหรับอักษรซับซ้อน (complex text) ซึ่งอาจจะเป็น OpenType, AAT หรือ Graphite รวมไปถึงระบบการป้อนข้อความด้วยแป้นพิมพ์

ความเป็นมา

อักษรอีสานตามแบบล้านช้างมีใช้กันมาแต่โบราณ แบ่งเป็นสองชนิด คืออักษรไทยน้อยและอักษรธรรม โดยอักษรไทยน้อยใช้เขียนเอกสารทั่วไป รวมทั้งเอกสารราชการด้วย ส่วนอักษรธรรมใช้เขียนคัมภีร์และวรรณกรรมทางศาสนา จนกระทั่งมีการปฏิรูปการปกครองในสมัยรัชกาลที่ ๕ และเริ่มมีการใช้อักษรไทยกลางทั่วประเทศ ทำให้อักษรอีสานทั้งสองเริ่มลดความนิยมลง จนกระทั่งเลิกเรียนเลิกสอนกันในที่สุดในสมัยรัชกาลที่ ๖ เมื่อมีหลักสูตรประถมศึกษาจากส่วนกลางเข้ามาแทนที่

ตามประวัติแล้ว อักษรไทยน้อยและอักษรธรรมล้านช้างมีการสืบทอดมาจากล้านนา

พื้นที่ภาคอีสานมีหลักฐานเป็นอักษรจารึกค่อนข้างหลากหลาย แรกเริ่มนั้น จารึกที่เก่าแก่ที่สุดที่พบจะใช้อักษรปัลลวะ ซึ่งใช้กันในสมัยทวารวดี ยุคต่อมาก็เป็นอักษรขอม จนกระทั่งขอมเริ่มเสื่อมอำนาจลง จารึกในภาคอีสานก็ขาดช่วงไปเป็นเวลาหลายร้อยปี ก่อนที่จะมีอักษรพญาลิไทปรากฏขึ้น ซึ่งตรงกับหลักฐานทางสุโขทัยว่ามีการเผยแผ่พุทธศาสนาเถรวาทจากสุโขทัยออกไปในรัฐไทยต่าง ๆ รวมทั้งล้านช้างด้วย การขาดช่วงของจารึกเป็นเวลาหลายร้อยปีทำให้สันนิษฐานว่าชนชาติที่ใช้อักษรขอมกับชนชาติไทย-ลาวที่เริ่มใช้อักษรพญาลิไทน่าจะเป็นคนละชนชาติกัน จึงเป็นสาเหตุที่ทำให้คนทั้งภูมิภาคเปลี่ยนมาใช้อักษรใหม่อย่างไม่มีปี่มีขลุ่ย ซึ่งคงเป็นไปได้ยากถ้าประชากรเคยใช้อักษรชนิดหนึ่งอยู่ก่อนแล้ว การเผยแผ่ศาสนาในสมัยพญาลิไทก็ทำให้ชนชาติไทย-ลาวในล้านช้างรับอักษรพญาลิไทมาใช้ตั้งแต่บัดนั้น

ทางภาคเหนือ หริภุญชัยได้รับถ่ายทอดวัฒนธรรมจากชาวมอญที่ลี้ภัยจากการรุกรานของพระเจ้าอนุรุธแห่งพุกามมา และเริ่มมีอักษรมอญใช้ ก่อนที่จะค่อย ๆ พัฒนาเป็นอักษรยวนล้านนา (ตัวเมือง) ต่อมาจนถึงสมัยล้านนาเชียงใหม่

เมื่อทางสุโขทัยมีการใช้ลายสือไทย และแพร่กระจายขึ้นไปทางภาคเหนือพร้อมกับการเผยแผ่พุทธศาสนาในสมัยพญาลิไท ล้านนาก็เริ่มรับเอาอักษรสุโขทัยไปใช้บ้าง (ในเวลาไล่เลี่ยกับที่ล้านช้าง) โดยมีการพัฒนารูปร่างและผสมอักษรยวนเข้ามาเล็กน้อย จนกลายเป็น อักษรฝักขาม ซึ่งจะใช้อักขรวิธีแบบไทยเป็นหลัก คือเขียนตัวสะกด-ควบกล้ำบนเส้นบรรทัดทั้งหมด ไม่ใช่เขียนสังโยคห้อยข้างล่างหรือใช้ตัวเฟื้องตามแบบมอญ

อักษรยวนล้านนาและอักษรฝักขามค่อย ๆ แพร่กระจายเข้าไปในล้านช้างผ่านทางพระล้านช้างที่มาศึกษาศาสนาในล้านนา และแพร่อย่างทวีคูณเมื่อมีความสัมพันธ์ทางการเมืองกันในสมัยพระเจ้าโพธิสาลราชของล้านช้าง ซึ่งได้พระราชธิดาของพระเจ้าเชียงใหม่เป็นมเหสี และเมื่อแผ่นดินเชียงใหม่ว่างลงโดยขาดรัชทายาท พระไชยเชษฐาธิราชซึ่งเป็นพระโอรสจึงได้รับอัญเชิญไปครองเมืองเชียงใหม่ตามสิทธิ์ทางฝ่ายพระมารดา ต่อมาเมื่อพระเจ้าโพธิสาลราชสวรรคต พระไชยเชษฐาธิราชจึงได้เสด็จกลับมาสืบราชสมบัติที่ล้านช้าง โดยได้ย้ายเมืองหลวงจากหลวงพระบางลงมาตั้งที่เวียงจันทน์เพื่อหลบหลีกอิทธิพลของพระเจ้าบุเรงนองแห่งพม่า เอกสารต่าง ๆ ของล้านนาจึงถูกเคลื่อนย้ายเข้าล้านช้างขนานใหญ่ พร้อมกับอักษรยวนล้านนาและอักษรฝักขามด้วย

การเคลื่อนย้ายเอกสารครั้งนี้ถือเป็นการแพร่กระจายภาษาเขียนเข้าสู่ล้านช้างเป็นระลอกที่สอง ชาวล้านช้างรับอักษรฝักขามได้ไม่ยากเพราะเคยใช้อักษรพญาลิไทมาบ้างแล้ว ส่วนอักษรยวนล้านนานั้นก็ใช้กันตามวัดมาก่อนหน้านั้นพอสมควรแล้ว

อักษรฝักขามได้พัฒนาต่อมาเป็นอักษรไทยน้อย (ซึ่งในประเทศลาวเรียกว่า อักษรลาวบูฮาน หรืออักษรลาวโบราณ) และอักษรไทยน้อยนี้ก็ได้พัฒนาต่อมาจนเป็นอักษรลาวในปัจจุบัน ส่วนอักษรยวนล้านนาก็ได้พัฒนาต่อมาเป็นอักษรธรรมล้านช้าง

ดังนั้น โดยตระกูลภาษาเขียนแล้ว อักษรไทยน้อยถือว่าอยู่ในตระกูลอักษรไทย ซึ่งมีรากมาจากอักษรเขมรอีกทอดหนึ่ง ส่วนอักษรธรรมนั้นอยู่ในตระกูลอักษรมอญ

คนในพื้นที่ภาคอีสานของไทยก็ได้ใช้อักษรทั้งสองนี้มาโดยตลอด คนที่เรียนหนังสือก็จะต้องเรียนอักษรทั้งสองนี้ เพราะอักษรไทยน้อยใช้ในเอกสารทางราชการ และอักษรธรรมใช้ในทางศาสนา จนกระทั่งเริ่มลดความนิยมลงในสมัย ร.๕ ที่มีระบบการศึกษาจากส่วนกลาง โดยอักษรไทยภาคกลางเข้ามามีบทบาทมากขึ้นเรื่อย ๆ และเลิกใช้อย่างสมบูรณ์ในสมัย ร.๖ เมื่อมี พรบ. ประถมศึกษา พ.ศ. ๒๔๖๔

ทำไมต้องรองรับอักษรอีสาน?

เหตุผลที่ต้องรองรับอักษรอีสานทั้งสองในคอมพิวเตอร์คือ:

• มีวรรณกรรมอีสานมากมายที่จารึกไว้ด้วยอักษรธรรมและไทน้อย มีโครงการปริวรรตวรรณกรรมอีสานเป็นอักษรไทยพอสมควร เช่น
  • มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี เป็นลักษณะเรื่องย่อ เล่าด้วยภาษาไทยกลาง
  • มหาวิทยาลัยมหาสารคาม ปริวรรตเป็นอักษรไทย จัดพิมพ์เป็นเล่ม
  • ศูนย์วิจัยพหุลักษณ์ลุ่มน้ำโขง มหาวิทยาลัยขอนแก่น มีการพิมพ์หนังสือวรรณกรรมอีสานเป็นอักษรไทน้อย พร้อมปริวรรตเป็นอักษรไทย
  • โรงเรียนสว่างวีระวงศ์ จ.อุบลฯ มีบทเรียนอักษรไทน้อยและอักษรธรรมอีสาน
  วรรณกรรมเหล่านี้ ควรค่าแก่การบันทึกในรูปดิจิทัลโดยใช้รหัสยูนิโค้ด เพื่อให้เป็นมาตรฐานเดียวกัน สามารถประมวลผลหรือสืบค้นได้
• อักษรอีสานเพิ่งเลิกใช้ได้ไม่ถึงร้อยปี ยังไม่สายหากจะฟื้นฟูขึ้นมาใหม่ เพื่อประโยชน์ในการศึกษาภาษาและวรรณกรรมท้องถิ่นจากเอกสารเก่า เนื่องจากปัจจุบันถือได้ว่าภาษาอีสานเหลือแต่ภาษาพูด ส่วนภาษาเขียนที่ใช้อักษรไทยกลางนั้นมีความลักลั่นสูงมาก ดังที่เคยสรุปไว้ พร้อมทั้งพยายามวิเคราะห์หน่วยเสียงสำเนียงขอนแก่นเป็นตัวอย่าง การศึกษาเอกสารเก่าจะช่วยในการสร้างภาษาเขียนของภาษาถิ่นอีสานขึ้นมาใหม่ และจะนำไปสู่การเรียนการสอนภาษาถิ่นอีสานอย่างเป็นระบบต่อไป

สิ่งที่ต้องทำ

สรุปสิ่งที่ต้องทำเป็นอย่างน้อยเพื่อให้ผู้ใช้สามารถใช้อักษรอีสานในคอมพิวเตอร์ได้:

1. นิยามชุดอักขระ อักขรวิธี และยื่นขอรหัสยูนิโค้ด

   ศึกษาตัวอักษร กำหนดชุดอักขระ ซึ่งประกอบด้วยพยัญชนะ สระ วรรณยุกต์ เครื่องหมายกำกับเสียง ตัวเลข เครื่องหมายวรรคตอน และอื่น ๆ ทั้งหมดที่มีใช้ในเอกสารภาษานั้น ๆ พร้อมอักขรวิธี วิเคราะห์โครงสร้างของข้อความเพื่อกำหนดวิธีการแทนข้อความด้วยลำดับอักขระ สรุปเป็นเอกสารเพื่อยื่นขอเพิ่มรหัสยูนิโค้ด

   • อักษรธรรม งานส่วนนี้ถือว่าเสร็จเรียบร้อยแล้ว โดยคุณ Martin Hosken จาก SIL ได้ศึกษาอักษรล้านนาและเสนอขอรหัสอักขระสำหรับอักษรธรรมทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นอักษรไทลื้อเก่า อักษรไทเขิน หรืออักษรธรรมลาว-อีสาน
   • อักษรไทยน้อย เราสามารถเทียบเคียงกับอักษรลาวปัจจุบันได้ แต่ยังขาดตัวอักษรบางตัวที่ไม่มีในภาษาลาวปัจจุบัน เรายังต้องวิเคราะห์แล้วเสนอขอเพิ่มรหัสยูนิโค้ดให้เรียบร้อยเสียก่อน
2. การแสดงผลข้อความ

   การแสดงผลข้อความอักษรธรรมจะมีความยุ่งยากกว่าอักษรไทยน้อย เนื่องจากตามข้อกำหนดยูนิโค้ดนั้น ลำดับการเก็บอักขระอักษรธรรมจะเป็นแบบที่เรียกว่า logical order คือจะเก็บสระหลังพยัญชนะต้นในทุกกรณี รวมถึงกรณีของสระหน้าด้วย ในการแสดงผลจึงต้องสลับลำดับจาก logical order ให้เป็น visual order จากซ้ายไปขวา ส่วนอักษรไทยน้อยซึ่งอ้างอิงอักษรลาวปัจจุบันนั้น สามารถเก็บอักขระจากซ้ายไปขวาเหมือนอักษรลาวและไทย จึงไม่มีความซับซ้อนส่วนนี้

   การแก้ปัญหานี้สำหรับอักษรธรรม มีทางเลือกของเทคโนโลยีหลายทางที่เป็นไปได้ คือ:

   • OpenType เป็นระบบฟอนต์ที่รองรับกันแพร่หลายที่สุด มีความสามารถรองรับอักษรซับซ้อนได้ แต่ก็มีข้อจำกัดในการเขียนกฎไว้ในฟอนต์ จำเป็นต้องอาศัย rendering engine ช่วยประมวลผลประกอบด้วย ซึ่งความสามารถดังกล่าวจะเฉพาะเจาะจงกับภาษาเขียนเป็นตัว ๆ ไป โดยมีข้อกำหนดกลางเป็นข้อตกลงระหว่าง rendering engine กับตัวฟอนต์ ว่าจะประมวลผลเบื้องต้นอะไรบ้าง ฟอนต์ต้องเตรียมข้อมูลและกฎอะไรเพิ่มเติมบ้าง แต่ปัญหาคือ ยังไม่มีข้อกำหนดดังกล่าวสำหรับอักษรธรรมและไทยน้อย ทำให้ทางเลือกเป็นไปได้ 3 ทาง:
     1. รอสร้างข้อกำหนดของ OpenType สำหรับอักษรธรรมและไทยน้อยก่อน โดยต้องทำงานร่วมกับไมโครซอฟท์ซึ่งเป็นเจ้าของเทคโนโลยี ซึ่งลำดับความสำคัญของอักษรเก่าคงไม่สูงนัก วิธีนี้เป็นวิธีที่ถูกต้องตามหลักการ แต่ก็กินเวลานานที่สุดเหมือนกัน เพราะยังต้องรอ implementation ในแพลตฟอร์มต่าง ๆ หลังจากที่ได้ข้อกำหนดแล้ว โดยขึ้นอยู่กับนโยบายการตลาดของผู้ผลิตแต่ละเจ้า
     2. สร้างข้อกำหนดเองไปพลางก่อน แล้ว implement ใน HarfBuzz-ng ซึ่งเป็น rendering engine ที่เป็นโอเพนซอร์ส และใช้ในลินุกซ์และซอฟต์แวร์โอเพนซอร์สจำนวนหนึ่ง วิธีนี้สามารถให้ผลในวงกว้างสำหรับซอฟต์แวร์โอเพนซอร์ส แต่อาจไม่มีผลกับซอฟต์แวร์เชิงพาณิชย์ทั่วไป
     3. ทำทุกอย่างในฟอนต์โดยอาศัยความสามารถพื้นฐานของ rendering engine วิธีนี้ให้ผลในวงกว้างได้ทันที แต่ขนาดของกฎจะใหญ่มาก ๆ เพราะจะต้องสร้าง glyph ที่เป็น combination ทั้งหมดที่เป็นไปได้ของอักขระในแต่ละกฎ ถือเป็นการทำเกินกำลังปกติของ OpenType
   • Graphite เป็นระบบฟอนต์ส่วนขยายที่ออกแบบมาเพื่อรองรับอักษรซับซ้อนโดยเฉพาะ สามารถเขียนกฎได้ซับซ้อนกว่า OpenType มาก สามารถทำกฎในฟอนต์ล้วน ๆ ได้โดยไม่ต้องมีโค้ดพิเศษที่ rendering engine เลย ถือเป็นระบบที่เหมาะที่สุดสำหรับการรองรับอักษรซับซ้อนอย่างอักษรธรรม แต่ปัญหาคือการรองรับในแพลตฟอร์มต่าง ๆ ยังไม่กว้างเท่าที่ควร โดยเฉพาะในแพลตฟอร์มเชิงพาณิชย์ ขอบเขตการรองรับอาจเทียบได้กับทางเลือกที่ 2 สำหรับ OpenType ข้างต้น คือรองรับเฉพาะซอฟต์แวร์โอเพนซอร์สเท่านั้น เนื่องจากมีความพยายามที่จะเพิ่มการรองรับ Graphite ใน HarfBuzz-ng อยู่
3. วิธีการป้อนข้อความ

   การป้อนข้อความจะมีรายละเอียดปลีกย่อยมากกว่าการแสดงผล สิ่งที่จะต้องทำก็คือ:

   • ผังแป้นพิมพ์ กำหนดมาตรฐานผังแป้นพิมพ์โดยอาจจะอ้างอิงแป้นพิมพ์ภาษาท้องถิ่นในแต่ละประเทศ เพื่อความสะดวกคุ้นเคยของผู้ใช้ เช่น อ้างอิงผังแป้นพิมพ์ไทยในประเทศไทย หรืออ้างอิงแป้นพิมพ์ลาวในประเทศลาว (ซึ่งต่างจากแป้นพิมพ์ไทยเล็กน้อย)
   • การสลับลำดับอักขระ เนื่องจากลำดับการเก็บอักขระตามมาตรฐานยูนิโค้ดของอักษรธรรมเป็นแบบ logical order ดังที่กล่าวไปแล้ว แต่ผู้ใช้จะคุ้นเคยกับการเขียนและป้อนจากซ้ายไปขวา ระบบป้อนข้อความจึงควรสลับลำดับก่อนเก็บข้อมูลด้วย ส่วนอักษรไทยน้อยซึ่งอ้างอิงอักษรลาวนั้น สามารถเก็บอักขระจากซ้ายไปขวาเหมือนอักษรลาวและไทยได้ จึงไม่มีความจำเป็นต้องสลับลำดับ แต่อาจจะมีการตรวจแก้ลำดับเหมือนระบบการป้อนข้อความภาษาไทย-ลาว
   • การแก้ไขข้อความ พฤติกรรมของโปรแกรมในการแก้ไขข้อความประกอบด้วย:
     • การวางตำแหน่งเคอร์เซอร์ เช่น อักษรธรรมอาจต้องห้ามวางเคอร์เซอร์หลังสระหน้าบนหน้าจอ แต่ต้องไปวางหลังพยัญขนะต้น
     • พฤติกรรมของการลบอักขระ ปุ่ม Delete ควรลบอักขระทั้ง cluster ส่วนปุ่ม Backspace ควรลบอักขระถอยหลังทีละตัว โดยในกรณีที่มีอักขระซ้อนกันหลายชั้นทั้งบน-ล่าง ก็ต้องมีลำดับก่อน-หลังของการลบด้วย
     • การเพิ่มอักขระในข้อความที่มีอยู่ ถ้าเป็นสระบน-ล่างหรือพยัญชนะเฟื้อง จะยอมให้แทรกหรือไม่ ถ้ายอม จะมีกฎในการแทรกอย่างไร

การดำเนินการ

ขณะนี้ ได้เปิดโครงการโคตรบูรณ์เพื่อสร้างฟอนต์อักษรธรรมล้านช้างและอักษรไทยน้อย โดยเริ่มจากอักษรธรรมก่อน เนื่องจากได้ผ่านขั้นตอนข้อกำหนดยูนิโค้ดมาแล้ว ในขั้นแรกจะวาด glyph ของอักขระพื้นฐานให้ครบทุกตัวเสียก่อน (โดยอาศัยฟอนต์ของ อ.สานิตย์ โภคาพันธ์ เป็นจุดเริ่มต้น) จากนั้นจึงหาทางเพิ่มกฎเพื่อการแสดงผลที่สมบูรณ์ต่อไป

ฟอนต์

ฟอนต์ใช้การได้ในระดับหนึ่ง โดยเลือกวิธีเพิ่มกฎ GSUB ในฟอนต์ OpenType เพื่อสลับลำดับขณะแสดงผล กฎ GSUB ที่ใช้คือ:

1. สลับลำดับ ไม้อังแล่น (ง สะกดเหนือพยัญชนะ) ในภาษาบาลี

   NGA-above + SAKOT + Cons --> Cons + NGA-above
   

2. เปลี่ยนพยัญชนะเป็นรูปตัวห้อย/ตัวเฟื้องเมื่อตามหลัง SAKOT

   SAKOT + Cons --> Cons.sub
   

3. สลับลำดับสระหน้า

   Cons + [sub|medial-RA] + LV --> LV + Cons + [sub|medial-RA]
   

4. สลับลำดับ ระวง

   Cons + {UV|BV}1 + medial-RA + {UV|BV}2 --> medial-RA + {UV|BV}2 + Cons + {UV|BV}1
   Cons + {UV|BV} + medial-RA --> medial-RA + Cons + {UV|BV}
   Cons + medial-RA --> medial-RA + Cons
   Cons + sub + medial-RA --> medial-RA.deep + Cons + sub
   

5. จัดการรูปย่อ น + า แบบซับซ้อน

   NA + {sub|tone|UV|BV} + AA --> NAA + {sub|tone|UV|BV}
   

6. จัดการรูปย่อทั่วไป

   NA + AA --> NAA
   WA + AA --> WAA
   

หน้าทดสอบฟอนต์

ผังแป้นพิมพ์

ทดลองสร้างผังแป้นพิมพ์ที่ใช้ผัง มอก. 820-2538 เป็นฐาน แต่มีการเปลี่ยนปุ่มบางปุ่มดังนี้

ดาวน์โหลด

ทรัพยากรเหล่านี้ ยังอยู่ระหว่างพัฒนา และอาจมีการเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา กรุณาใช้ด้วยความระมัดระวัง

• ฟอนต์:
  • Khottabun.ttf
• ผังแป้นพิมพ์:
  • XKB map
  • วิธีใช้:
    • ติดตั้ง:

      # cp lana.xkb /usr/share/X11/xkb/symbols/lana
      

    • ตั้งค่าผังแป้นพิมพ์ด้วย command line:

      # setxkbmap us,th,lana
      

      จะได้แป้นพิมพ์ ๓ ผัง อังกฤษ, ไทย, อักษรธรรม
    • การป้อนข้อความใน gedit หรือ editor อื่นที่ใช้ GTK+ เช่น leafpad: คลิกขวาในพื้นที่แก้ไขข้อความ เลือกเมนู วิธีป้อนข้อความ > ไม่มี หรือ Input Method > None
  • ใช้ป้อนอักษรล้านนาในแบบยูนิโค้ดได้เช่นกัน

คำเตือน: ต้องป้อนตัวอักษรตามลำดับ logical order ของยูนิโค้ดเท่านั้น เช่น

• แดง ป้อนเป็น ด + แ + (พินทุ) + ง
• เมือง ป้อนเป็น ม + เ + อื + ออ(ล่าง) + ง

แล้วตัวฟอนต์จะสลับลำดับการแสดงให้ถูกต้องเอง

เอกสารประกอบ

อักษรธรรม

• อักษรธรรมอีสาน โดย โครงการอนุรักษ์ใบลานภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม
• ชุดความรู้ ๖ อักษรธรรมภาษาไทยอีสาน โดย วัฒน ศรีสว่าง ชุดเครื่องมือพัฒนาการเรียนรู้วรรณกรรมอีสาน โรงเรียนสว่างวีระวงศ์
• ชุดความรู้ ๗ อักษรธรรมภาษาบาลี โดย วัฒน ศรีสว่าง ชุดเครื่องมือพัฒนาการเรียนรู้วรรณกรรมอีสาน โรงเรียนสว่างวีระวงศ์
• ແບບຣຽນໄວ ເຫຼັ້ມນຶ່ງ ຣຽນອ່ານໝັງສືທັມ ຂຽນເປັນພາສາລາວ โดย ພຼະຍາຫຼວງມະຫາເສນາ(ຜູຍ)
• ແບບຣຽນໄວ ເຫຼັ້ມສອງ ຣຽນອ່ານໝັງສືທັມ ຂຽນເປັນພາສາບາລີ โดย ພຼະຍາຫຼວງມະຫາເສນາ(ຜູຍ)

อักษรไทยน้อย

• ชุดความรู้ ๔ อักษรไทยน้อย โดย วัฒน ศรีสว่าง ชุดเครื่องมือพัฒนาการเรียนรู้วรรณกรรมอีสาน โรงเรียนสว่างวีระวงศ์
• ชุดความรู้ ๕ อักษรไทยน้อยกับภาษาลาว โดย วัฒน ศรีสว่าง ชุดเครื่องมือพัฒนาการเรียนรู้วรรณกรรมอีสาน โรงเรียนสว่างวีระวงศ์

ฐานข้อมูลใบลาน

• ฐานข้อมูลใบลาน มหาวิทยาลัยขอนแก่น
• Digital Library of Lao Manuscripts
• ข้อมูลคัมภีร์ใบลาน โครงการอนุรักษ์ใบลานภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม